Trong những ngày hè nắng nóng, nhiều gia đình có thói quen nấu nước nhân trần, cam thảo để uống thay nước lọc với suy nghĩ giúp thanh nhiệt, mát gan, giải độc cơ thể. Đây được xem là lựa chọn vừa tiết kiệm, vừa “lành tính” cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, theo khuyến cáo của các chuyên gia y học cổ truyền và hiện đại, không phải ai uống nhân trần, cam thảo cũng mang lại lợi ích cho sức khỏe. Việc lạm dụng các loại nước mát này trong thời gian dài có thể gây ra nhiều tác dụng phụ khó lường.
Lạm dụng nước nhân trần: từ giải nhiệt thành gây chán ăn, mệt mỏi
Thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp gặp vấn đề sức khỏe do uống nước nhân trần quá nhiều. Anh Hoàng Văn Tuyên (Hà Nội), công nhân môi trường thường xuyên làm việc ngoài trời nắng nóng, cho biết do uống nước chè hay bị xót ruột nên anh chuyển sang uống nước nhân trần hằng ngày. Mỗi ngày anh uống gần 2 lít nước nhân trần do vợ chuẩn bị sẵn mang theo khi đi làm.
Sau một thời gian, thay vì cảm thấy khỏe hơn, anh lại rơi vào trạng thái mệt mỏi, uể oải, ăn uống kém. Chỉ khi ngưng uống nhân trần, sức khỏe và cảm giác thèm ăn của anh mới dần trở lại bình thường.
Tương tự, gia đình chị Nguyễn Thị Lương (Phú Thọ) dùng nước nhân trần thay nước lọc mỗi ngày để tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, con trai chị bắt đầu có biểu hiện mệt mỏi, chán ăn kéo dài. Khi đưa con đi khám, bác sĩ xác định nguyên nhân xuất phát từ việc uống nhân trần thường xuyên, vượt quá mức phù hợp với thể trạng trẻ nhỏ.
Nhân trần dưới góc nhìn y học cổ truyền và hiện đại
Theo TTND, BSCC Nguyễn Xuân Hướng – nguyên Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam, nhân trần là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền. Nhân trần có vị đắng, cay, tính bình, quy vào các kinh tỳ, vị, can và đởm, có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, lợi mật, chống viêm, đặc biệt hữu ích trong các bệnh lý về gan mật.
Trong y học hiện đại, nhân trần cũng đã được nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị viêm gan virus. Bộ môn Truyền nhiễm – Trường Đại học Y khoa Hà Nội từng sử dụng nhân trần điều trị thực nghiệm và ghi nhận men gan của bệnh nhân giảm về mức bình thường, các triệu chứng mệt mỏi, đau tức vùng gan được cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, điểm quan trọng là nhân trần được sử dụng như một vị thuốc, không phải đồ uống hằng ngày thay thế nước lọc. Việc sử dụng sai mục đích, sai liều lượng có thể gây phản tác dụng.
Vì sao uống nhiều nhân trần lại gây hại cho sức khỏe?
Một trong những tác dụng chính của nhân trần là tăng tiết mật và co bóp túi mật để đẩy mật từ gan xuống ruột. Khi uống nhân trần liên tục, quá trình này diễn ra thường xuyên, dẫn đến co thắt cơ trơn đường tiêu hóa. Đây chính là nguyên nhân khiến nhiều người uống nhân trần lâu ngày bị đầy hơi, trướng bụng, chán ăn và mệt mỏi.
Bên cạnh đó, nhân trần có tính lợi tiểu mạnh. Việc uống hằng ngày, đặc biệt trong mùa hè, khiến cơ thể đào thải nước và chất điện giải nhiều hơn mức cần thiết. Hệ quả là cơ thể dễ rơi vào tình trạng mất nước tiềm ẩn, gây mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, thậm chí ảnh hưởng đến chức năng gan thận.
Theo các chuyên gia, gan và mật chỉ cần được “hỗ trợ” khi có bệnh lý. Nếu không mắc bệnh mà vẫn uống nhân trần mỗi ngày, đồng nghĩa với việc buộc gan và mật phải làm việc quá mức, lâu dài sẽ gây mất cân bằng sinh lý và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tổng thể.
Cam thảo kết hợp với nhân trần: thói quen sai lầm cần tránh
Để tăng hương vị cho nước nhân trần, nhiều người có thói quen cho thêm cam thảo. Tuy nhiên, theo BS Nguyễn Xuân Hướng, đây là sự kết hợp không hợp lý. Cam thảo có tính giữ nước, trong khi nhân trần lại có tác dụng đào thải. Hai vị thuốc có tác dụng đối nghịch khi dùng chung không những không tăng hiệu quả mà còn có thể gây tương tác bất lợi, đặc biệt là làm tăng nguy cơ tăng huyết áp.
Ngoài ra, cam thảo nếu sử dụng thường xuyên với liều cao còn có thể gây giữ natri, mất kali, ảnh hưởng đến tim mạch và huyết áp. Vì vậy, việc dùng nhân trần kèm cam thảo cần hết sức thận trọng và chỉ nên dùng trong thời gian ngắn, khi có chỉ định phù hợp.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi uống nhân trần
Các chuyên gia Đông y khuyến cáo không nên uống nước nhân trần thường xuyên, mỗi ngày không quá 1 lít và không dùng liên tục trong thời gian dài. Khi mua nhân trần hoặc cam thảo khô, cần chọn cơ sở uy tín, đảm bảo dược liệu không bị ẩm mốc, nhiễm bẩn.
Một số đối tượng cần hạn chế hoặc tránh dùng nhân trần gồm: người già, trẻ nhỏ dưới 1 tuổi do hệ tiêu hóa còn yếu; phụ nữ mang thai nếu không có bệnh lý gan và không được bác sĩ chỉ định, vì uống nhiều có thể ảnh hưởng đến dinh dưỡng thai nhi; phụ nữ sau sinh uống nhân trần nhiều có thể bị mất sữa hoặc ít sữa.
Nhân trần có thể mang lại lợi ích rõ rệt nếu sử dụng đúng cách, đúng đối tượng và đúng liều lượng. Ngược lại, việc coi nhân trần như một loại nước giải khát dùng hằng ngày có thể khiến “thuốc bổ” trở thành “con dao hai lưỡi” đối với sức khỏe. Hiểu đúng và dùng đúng chính là yếu tố then chốt để bảo vệ cơ thể một cách an toàn và bền vững.
